De avond is ongemak: wat Jas aan God vraagt

Lucas Rijneveld

Jas is tien en is bang dat haar konijn met Kerstmis op tafel belandt. Ze vraagt God of hij in plaats daarvan haar broer Matthies wil nemen. Als hij verongelukt, heeft ze een reden om zichzelf de schuld te geven die ze bijna niemand kan vertellen. In De avond is ongemak probeert ze te begrijpen wat er is gebeurd met de woorden die ze kent van de boerderij, van thuis en uit de kerk.

Al gelezen? Vind je volgende boek

Op zichzelf staandGemiddeldTempo: Gelijkmatig

Redactionele schatting, geen exacte meting

De ochtend waarop Matthies naar buiten gaat

Atlas Contact beschrijft een gereformeerd boerengezin waarin de ouders zo in beslag worden genomen door hun verdriet dat ze nauwelijks zien wat er met hun kinderen gebeurt. Jas, haar zusje Hanna en haar broer Obbe verliezen dezelfde broer. Wat het verlies voor de anderen betekent, valt af te leiden uit wat Jas bij hen opmerkt.

In het gepubliceerde openingsfragment doet Matthies zijn best om alleen witte chocoladepasta op zijn mes te krijgen. Die is er alleen in de vakantie. Jas wil iedereen veilig binnenhouden. In dat gewone tafereel aan de keukentafel is er ruimte voor genegenheid, naast de angst of ergernis die een kind iets vreselijks kan doen wensen.

Wat Jas van de boerderij kent

In hetzelfde fragment smeert haar moeder de kinderen in met uierzalf tegen de kou. De druk van haar vingers doet Jas denken aan de manier waarop haar moeder de korst van een kaas controleert. De aanraking is zorgzaam bedoeld en voelt voor Jas toch onbehaaglijk. Het beeld komt uit werk dat ze dagelijks ziet gebeuren.

Michele Hutchison vertelt in Asymptote hoe ze de zinnen voor de Engelse vertaling uit elkaar haalde en opnieuw opbouwde. Ze werkte met leestekens aan het ritme en dacht na over de woorden die een tienjarige in dit milieu zou kennen. Als Jas aan tafel plakjes worst telt, hoort ze in gedachten een rekensom. Ze verbindt dingen die ze goed kent op een manier die je niet ziet aankomen.

Padden op de weg

In het fragment bij Literary Hub helpen vrijwilligers van de kerk padden een weg over. Hanna heeft haar veiligheidshesje open. Jas ziet meteen voor zich hoe haar zusje onder de wielen belandt. Het gevaar voor de dieren wordt in een oogwenk een gevaar voor iemand van wie ze houdt.

Hanna schrikt van hoe Obbe met kleine dieren omgaat en Jas slaat een arm om haar heen. Tegelijk stelt Jas zich de drie kinderen voor als de drie koningen, op weg om Matthies te vinden. De zusjes kunnen zorg voor elkaar tonen te midden van gewelddadige beelden. Een verhaal uit de kerk helpt Jas zich voor te stellen hoe ze haar broer weer zou kunnen zien.

Een wens die voor Jas de oorzaak wordt

In een gezamenlijk interview bij de London Review Bookshop ziet Hutchison de ruil die Jas God voorstelt als een ingeving. De Bijbel reikt de kinderen intussen wel begrippen aan voor offers en boetedoening, merkt ze op. Jas vindt voor de dood een oorzaak die ze kan bevatten en voelt zich daardoor verantwoordelijk voor een ongeluk waar ze niets aan kon doen.

Rijneveld vertelt dat de roman begon als een soort prozagedicht. Dat helpt bij het lezen van de twee fragmenten. Een gedachte kan van een koe naar een kind gaan, of van een pad naar Hanna, nog voordat Jas een naam heeft voor haar gevoel. De rouw dringt door in wat ze ziet en aanraakt.

Lees eerst een fragment

Probeer het begin als je graag leest vanuit iemand die meer opmerkt dan ze zelf begrijpt. Het ontbijt geeft een beter beeld van Jas’ stem dan een samenvatting. Het fragment over de padden laat je beter inschatten of dierenleed en gewelddadige beelden je in de weg zullen zitten.

De uitgevers en het interview wijzen ook op verontrustende rituelen en seksuele passages waarbij kinderen betrokken zijn. Wie een mild boek over rouw zoekt, kan beter eerst kijken of dit bij de eigen grenzen past. De twee fragmenten geven geen uitsluitsel over hoe het hele boek omgaat met het verwerken van verlies.

Drie richtingen om verder te lezen

Small Things Like These · Claire Keegan

Ook bij Claire Keegan komt een pijnlijke ontdekking voort uit de dagelijkse bezigheden van een gemeenschap waarin het geloof veel bepaalt.

Wat er verandert: De volwassen kolenhandelaar Bill Furlong moet na een bezorging bij een Iers klooster beslissen wat hij doet. Dat hij in actie kan komen, geeft dit korte boek een ander zwaartepunt dan Jas’ verzwegen schuldgevoel.

The Summer Book · Tove Jansson

Ook bij Tove Jansson bepaalt de directe omgeving hoe een kind over de dood en over God nadenkt.

Wat er verandert: Sophia verkent met haar grootmoeder een klein Fins eiland en maakt samen met haar van alles. Ze heeft een volwassene met wie ze haar vragen kan bespreken.

The Door · Magda Szabó

Ook Magda Szabó vraagt hoeveel je kunt weten van iemand met wie je een huishouden deelt.

Wat er verandert: Een Hongaarse schrijfster en haar huishoudster Emerence bouwen als volwassenen vertrouwen op. Hun band hangt af van wat Emerence bereid is over haar verleden prijs te geven.

Vragen voor het lezen

Wat gebeurt er met Matthies?

Hij komt vroeg in het verhaal om bij een schaatsongeluk. Jas brengt zijn dood in verband met haar vraag of God haar konijn wil sparen. Die uitleg geeft ze zelf aan het ongeluk en daar komt haar schuldgevoel vandaan.

Is dit een kinderboek omdat Jas tien is?

Haar leeftijd bepaalt het vertelperspectief. De bronnen noemen de dood van een kind, dierenleed, verontrustende rituelen en seksuele passages waarbij kinderen betrokken zijn. In de fragmenten kun je de vertelstem en enkele beelden zelf beoordelen.

Welke vertaling is gebruikt voor de fragmenten?

De Engelse vertaling van Michele Hutchison, die in 2020 verscheen bij Graywolf Press in de VS en Faber in het VK. Hutchison en Rijneveld kregen de International Booker Prize 2020. Het Nederlandse origineel De avond is ongemak verscheen in 2018. De taal van deze leeswijzer en de taal van een Kindle-editie staan los van elkaar.

Bronnen en redactionele aanpak

Voor deze leeswijzer zijn twee met toestemming van Graywolf Press gepubliceerde Engelse fragmenten gelezen: het ontbijt en de oversteek van de padden. Ook zijn uitgeversinformatie, het prijsarchief en interviews met Rijneveld en Hutchison geraadpleegd. De interpretaties en boekvergelijkingen zijn van FolioRoam.

Vind lezersrecensies

Bekijk de perspectieven van andere lezers. Recensies op externe sites kunnen over andere edities gaan.

Externe site; inhoud kan Engels zijn.

Zoek op Goodreads naar lezersrecensies